را فراموش كند و در تمام عمر از او روگردان شود و پيوسته به رعايت خاطر فرستاده و تفقّد احوال او بپردازد ؛ و اين عمل نشانهء كمال نادانى و گمراهى است . سوّمى كه به خاطر ذات او و غير او مؤثّر و مطلوب است نظير صحّت و سلامتى است ، چه مقصود از آن قدرت يافتن بر فكر و ذكرى است كه انسان را به لقاى پروردگار برساند و يا به وسيلهء آن بتواند به طور كامل از لذّات دنيا بهره‌مند شود . و نيز سلامت به ذات خود مؤثّر و مطلوب است ، زيرا انسان اگر از چيزى كه مستلزم سلامت پاست بىنياز شود سلامتى پا را از آن رو كه سلامتى و تندرستى است نيز طالب است . بنابر اين آنچه تنها به خاطر ذات او مطلوب است بىترديد خير و نعمت است و آنچه براى ذات او و غير او مطلوب است نيز نعمت است ، ليكن نعمتى فروتر و پست‌تر . امّا آنچه مانند درهم و دينار جز به خاطر غير او مؤثّر و مطلوب نيست ، آنها را از آن جهت كه دو جوهر و حقيقت‌اند نمىتوان نعمت دانست ، بلكه از آن حيث كه دو وسيله‌اند براى كسى كه مقصودى دارد و جز به وسيلهء آنها بدان دست نخواهد يافت نعمت‌اند . اگر مقصود او دانش و عبادت است و به اندازهء كفاف كه ضرورى زندگانى اوست نزد خود موجود دارد زر و كلوخ در پيش او برابر و وجود و عدم آنها در نظر او يكسان است ، بلكه بسا وجود درهم و دينار او را از تفكّر و عبادت باز دارد كه در اين صورت آنها نسبت به او بلا مىباشند نه نعمت . قسمت چهارم - بدان خوبيها به اعتبار ديگر منقسم مىشود به : لذيذ ، نافع ، خوب . لذيذ آن است كه لذّت آن در حال درك شود ؛ نافع آن است كه در آينده سودبخش باشد ؛ و خوب آن است كه در همهء احوال پسنديده و نيكوست . بديها نيز به سه قسم منقسم مىشود : زيانبار ، زشت ، دردآور . هر يك از خوبيها و بديها نيز بر دو نوع است : مطلق ، مقيّد . نوع مطلق اين است كه اوصاف سه‌گانهء مذكور در آن جمع باشد ، فى المثل اگر از خوبيها مانند علم و حكمت است از نظر عالمان و حكيمان سه صفت لذيذ ، نافع و خوب در آنها جمع است ؛ و اگر از بديها نظير جهل باشد سه صفت زيانبار ، زشت و دردآور در آن گرد آمده است . نادان آنگاه درد جهل را احساس مىكند كه بداند نادان است و آن هنگامى است كه عالمى را ببيند و خود را نادان تشخيص دهد . در اين موقع درد نقص را درك مىكند و بر اثر آن شهوت علم به سبب لذّتى كه دارد در او پديد مىآيد . آنگاه